In de Haspengouwse dorpen zijn nog veel herkenbare elementen aanwezig van de traditionele dorpsopbouw. De intergemeentelijke onroerenderfgoeddiensten (IOED Oost en IOED Haspengouw west) komen vaak met deze elementen in aanraking tijdens plaatsbezoeken bij inwoners die een aanpassing willen doen aan hun erfgoedpand of de onmiddellijke omgeving ervan. Vaak gaat het om oude hoeves, villa’s, woonhuizen, … waar de historische context nog duidelijk aanwezig is en die nog zeer herkenbare elementen bevatten. Dit zijn zowel (kleine) bouwkundige elementen zoals smeedijzeren hekwerken, muurtjes, schrijnwerk, ... als een groene open ruimte, zoals een tuin met oude structuren en bomen, een huisweide met fruitbomen, … Deze bouwkundige en landschappelijke elementen bepalen mee de leesbaarheid en ensemblewaarde van deze plek in het straatbeeld en zijn van groot belang om de herkenbaarheid, beeldwaarde en leefbaarheid van het betreffende dorp te bewaren. Dikwijls staan in de nabijheid van deze erfgoedpanden ook inheemse oude bomen en oude haagstructuren (al dan niet gevlochten) die zeer waardevolle relicten vormen en een functie hadden in het vroegere dorpsleven (bv hagen langs oude kerkwegels, langs moestuinen etc). Ze worden door de lokale mensen ook echt gewaardeerd. Soms liggen deze percelen in de periferie van het dorp en vormen ze de overgang tussen het dorp en het omringende landbouwgebied. Veel lokale biodiversiteit is gekoppeld aan en beperkt tot deze groene overgangszones. De laatste relicten van de hoogstamkernen rond de Haspengouwse dorpen die ooit zo kenmerkend waren voor de streek zijn hier een goed voorbeeld van. Dit zijn bij uitstek de plekken waar we nog getuigen uit het verleden terugvinden, met zeer oude bomen en struiken, landschapsstructuren zoals houtwallen, maar ook muurtjes, gevlochten of gelegde hagen, oude graslanden etc.
Deze elementen hadden in het verleden een duidelijke plek en functie binnen het dorpsleven. En hun rol is nog niet uitgespeeld, integendeel. Ook vandaag nog geven ze de dorpen hun kenmerkende charme en zuurstof, zijn ze een bron van persoonlijke verhalen en vormen ze de ideale kapstok om het verhaal van het vroegere dorpsleven aan op te hangen. Door een veranderende context en de daaruit volgende functiewijzigingen en herbestemmingen kunnen deze elementen onder druk komen te staan. Een juist advies en goede ondersteuning zijn juist dan zeer belangrijk om het authentieke karakter te bewaren.
Ingeweken of jonge eigenaars beseffen niet altijd het belang van deze elementen in het grotere plaatje, maar zijn vaak wel bereid om er bij herinrichtingen rekening mee te houden en de elementen te behouden of te herstellen. Sommige eigenaars zijn zo trots op hun stukje ‘authentiek en echt’ Haspengouw, dat ze dit zelfs willen openstellen of toegankelijk maken voor de buurt of passanten. Dit kan gaan over het plaatsen van een zitbankje, het inrichten van een picknickzone etc. Dit kunnen we uiteraard alleen maar toejuichen, want een trotse inwoner draagt ook mee zorg voor zijn omgeving en zal dit mee uitdragen naar zijn buurtbewoners en recreanten.
Het Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren en de beide Haspengouwse IOED's hebben in hun huidige erfgoedwerking nog geen vaste pool van vrijwilligers. Dit project moet via het label 'erfgoeddoeners' hier vorm aan geven. Aangezien de twee IOED's in de toekomst structureel willen samenwerken met Erfgoed Haspengouw (de erfgoedcel), en de erfgoedcel een goed uitgebouwde en lokaal gedragen vrijwilligerswerking heeft, wordt Erfgoed Haspengouw als partner meegenomen in dit project.
- Stimuleren van de streekidentiteit en de beeldkwaliteit van het typische Haspengouwse landschap door herstel, inrichting of opwaardering van minimaal 10 kenmerkende private of publieke Haspengouwse erfgoedrelicten of hun directe omgeving in de nabijheid van de dorpskernen, zowel landschappelijk als klein bouwkundig.
Dit project draagt bij aan de kwaliteit van de open ruimte. Bij de adviezen voor de omgeving van de erfgoedsites worden de verschillende functies in overweging genomen. Dit vormt de basis voor een inrichtings- of hersteladvies dat bijgevolg rekening houdt zowel met de hoofdfuncties van de plek als met de natuur- als erfgoedwaarden. Bij de natuurwaarden wordt oa gekeken naar (potentieel) aanwezige soorten (bv vleermuizen) en de versterking van de biodiversiteit, door herstel en aanleg van kleine landschapselementen. Bij de erfgoedwaarden gaat het o.a. over ensemblewaarde, esthetiek (eenvoud en tegengaan verrommeling), gebruik van oude technieken,... Deze waarden zijn doorgaans goed te combineren met het gebruik van de plek voor bewoning, landbouw, toerisme, .., mits een goed advies. We streven bijgevolg naar een doordachte en kwaliteitsvolle aanpak van de inrichting, die rekening houdt met het streekeigen karakter. Bovendien moeten de realisaties bij voorkeur voldoende groot zijn om impact te hebben op de ruimere omgeving of alleszins voorbeeldstellend voor gelijkaardige sites.
Vooral in de periferie van de dorpen zal het project bijdragen aan landschapsherstel onder de vorm van hagen, houtkanten en hoogstamboomgaarden, het netwerk aan kleine landschapselementen dat vooral daar kleinschalig is en uitermate belangrijk voor regionaal belangrijke soorten. Bij dit herstel wordt dan ook gebruik gemaakt van de kenmerkende inheemse soorten, zodat de lokale biodiversiteit er op vooruit gaat. Het project geeft zo lokaal ook mee uitvoering aan het Vlaamse houtkantenplan en het OERP hoogstamboomgaarden. Maar ook in de dorpskernen komen nabij hoeves oude (moestuin)sites en huisweides voor, de karakteristieke gemengde omhaagde hoogstamboomgaarden die zich bij nagenoeg elke hoeve en woning in het verleden bevonden. Deze groene zones brengen de inheemse fauna en flora tot in het dorp, vooral wanneer ook daar ingezet wordt op het beheer en het gebruik van inheemse bomen en struiken. - ‘Haspengouwse trots’ creëren of aanwakkeren bij en voor mensen die met een (eigen) erfgoedplek aan de slag gaan: dit ambassadeurschap vergroot het netwerk van erfgoeddoeners.
- Positieve dynamiek bij dorpsgemeenschappen creëren of aanwakkeren voor lokaal, ‘eigen’ erfgoed
- Lokaal Haspengouws erfgoed opsporen en onder de aandacht brengen via gerichte communicatieacties
- Openstelling lokale erfgoedplekken stimuleren als ontmoetingsplekken voor lokale bewoners
Dit project draagt bij tot het begrip en bewustwording van de streekidentiteit, zowel van streekbewoners als van bezoekers. Daarbij worden lokale bewoners gestimuleerd om hun plek op te waarderen en te ontsluiten of open te stellen en zowel buren als recreanten hun stukje Haspengouw te laten meebeleven (permanent of via activiteiten of duiding). Het label ‘erfgoeddoeners’ zorgt voor een erkenning van streekbewoners die zich hier mee voor inzetten en de Haspengouwse streekidentiteit mee helpen versterken. Het bevordert het streekgevoel, de verbondenheid en fierheid tussen Haspengouwse bewoners. - Erfgoedgemeenschap van erfgoeddoeners opstarten over heel Haspengouw: mensen die zich willen inzetten voor lokaal erfgoed actief ondersteunen, op een positieve manier onder de aandacht brengen en met elkaar in contact brengen.
-> Eigenaars die zelf privaat landschappelijk of klein bouwkundig erfgoed in of nabij de dorpskernen willen herstellen of opwaarderen
-> Lokale bewoners/verenigingen die privaat of publiek landschappelijk of klein erfgoed in de omgeving willen herstellen of opwaarderen
-> Eigenaars die hun plek willen openstellen
Dit project vormt een solide basis voor de verdere uitbouw van het label erfgoeddoeners. Het doel is om de gecreëerde dynamiek op lange termijn te bestendigen door Haspengouwers een actievere rol toe te kennen in de lokale erfgoedzorg en de ontsluiting van lokale erfgoedplekken. Dit brede draagvlak moet er toe bijdragen dat de opwaardering en zorg voor het cultuurlandschap verankerd wordt in de publieke opinie en bijgevolg een vanzelfsprekendheid wordt in de ontwikkeling van de dorpen.
Alken, Wellen, Heers, Gingelom
Universiteitslaan 1
3500 Hasselt
België