In de Westhoek sier(d)en heel wat hoogstamfruitboomgaarden het landschap. Historische kaarten geven een impressie van hoe HFB vroeger massaal voorkwamen. Ze waren (en zijn) onlosmakelijk verbonden met bewoning en zorg(d)en hierbij voor een kleinschalig landschap als overgang tussen het dorp en het platteland. Naast hun rol in lokaal gebruik en hun voorkomen als kenmerkend landschapselement, spelen HFB in de Westhoek ook een belangrijke rol voor de lokale biodiversiteit. Kenmerkende soorten als de eikelmuis of steenuil zijn vanouds geassocieerd met HFB. Elk fruitras is hierbij uniek in eigenschappen zoals bloeiperiode (voedselaanbod) en groeivorm (nestgelegenheid).
De meeste van onze oude HFB zijn door o.m. globalisering van de fruitmarkt (ca. 1960) uit het landschap verdwenen, maar gelukkig vinden we af en toe nog restanten terug (bv. in domein ‘t Couthof (Poperinge) of Abdijhoeve Ten Bogaerde (Koksijde)). Daarnaast plant het Regionaal Landschap Westhoek (RLW) al 20 jaar opnieuw HFB aan bij particulieren, landbouwers en op openbaar domein. Dit resulteerde in 450 nieuwe HFB. Ook de Provincie West-Vlaanderen en ANB planten op hun domeinen regelmatig HFB aan.
De marktbeschikbaarheid van oude fruitrassen is echter gering en weerspiegelt niet de diversiteit van vroeger: van de meer dan 5.600 fruitbomen die RLW aanplantte, behoort nagenoeg 60% tot dezelfde 12 (courant beschikbare) rassen. Deze worden aangeplant vanuit aanwijzingen dat ze destijds in de Westhoek voorkwamen: weliswaar niet ideaal t.a.v. de (ecologische) diversiteit van vroeger, maar momenteel de enige optie gezien het beschikbare marktaanbod. Heel wat oude rassen dreigen dus verloren te gaan: ze worden niet actief opgespoord en gekweekt, het gebruik en de kennis ervan daalt in sneltempo en hun unieke kenmerken dreigen verloren te gaan.
Daarnaast hebben ook heel wat HFB te kampen met achterstallig beheer. Fruitbomen kunnen meer dan 100 jaar oud worden, maar hebben wel een gerichte snoei nodig om tot volwaardige en langdurige groei te komen. Een structurelere aanpak dringt zich dus op om de reeds gedane inspanningen te behouden.
Het project ‘fruitig erfgoed’ wil hier een antwoord bieden: de 4 werkpakketten zetten in op historisch onderzoek, aanleg en structureel beheer van HFB, en we gaan aan de slag met lokaal geteeld fruit. Want streekeigen fruit met een lokaal verhaal en afkomstig uit de buurt smaakt nét dat tikkeltje beter.
Hoogstamfruitboomgaarden zijn sinds lange tijd een kenmerkend landschapselement in Vlaanderen en de Westhoek. Deze boomgaarden leverden fruit voor hun eigenaars en vormden een belangrijke biotoop voor insecten en kenmerkende soorten zoals steenuil en eikelmuis. Helaas is de traditie van eigen fruit kweken afgenomen en zijn veel hoogstamfruitbomen in het verleden verdwenen. Dit leidt tot het verlies van zowel oude fruitrassen als de ecologische rol die deze boomgaarden vervulden.
Dit project heeft als hoofddoel om het fruitig erfgoed in de Westhoek te inventariseren, behouden, herstellen en promoten, met een focus op historische boomgaarden en oude fruitrassen. Het project wil dit op de meest integraal mogelijke wijze doen, en stelt dus participatie, kennisdeling en draagvlakverbreding centraal.
Volgende doelstellingen worden beoogd:
- Herwaarderen (bestaande) boomgaarden: herbevestigen van de maatschappelijke meerwaarde van bestaande hoogstamfruitboomgaarden in de Westhoek en verzekeren van de kwaliteit van toekomstige boomgaarden.
- Biodiversiteit en landschapskwaliteit: bijdragen door behoud van landschapseigenheid en erfgoedwaarde.
- Inventarisatie en kennisdeling: onderzoeken en opzetten van een databank rond typerende rassen uit de Westhoek, inclusief oude (veteraan) fruitbomen en bestaande boomgaarden. Er wordt historisch onderzoek uitgevoerd in de gehele Westhoek, resulterend in een gedetailleerde kaart met historische erfgoedlocaties. Kennisdeling met lokale en internationale kennispartners en opstarten van netwerk rond fruitig erfgoed (ontwikkelen platform waarbij verschillende belanghebbenden en actoren elkaar kunnen vinden).
- Garanderen aanbod: opzetten van kweekcontract met lokale waardevolle soorten, ontwikkelen van een databank met moedermateriaal, en aanplant van publiek toegankelijke demo-fruitboomgaarden (erfgoedlocaties).
- Behoud en herstel van boomgaarden: waarborgen van genetisch materiaal, uitvoeren van achterstallig onderhoud, adviseren rond beheer en opmaak van beheerplannen en organiseren van vormingen voor groenbeheerders en vrijwilligers en erfgoedboomgaarden.
- Draagvlakverbreding: inzetten op nuts- en gebruiksfunctie van fruitbomen, oprichten van fruithubs, promotie van fruitboomgaarden en ontwikkelen van educatieve pakketten voor scholen.
- Circulariteit: ontwikkelen van een circulair systeem voor fruitproductie en -beheer, waarbij de opbrengst wordt ingezet ter versterking van het landschap (m.n. hoogstamfruitbomen).
- Bevorderen van de streekidentiteit: herontdekken van oude fruitverhalen en -recepten, streekbehoud, inrichten van ecologische belevingsboomgaarden, organiseren van bloesemroutes en boomgaard- en plukfeesten.
- Participatie en kennisoverdracht: betrekken van inwoners bij de opkweek en het beheer van oude rassen via peter-/meterschap en het ontwikkelen van educatieve pakketten voor scholen; garanderen van kennisoverdracht van de oude generatie via vastleggen van mondelinge getuigenissen.
De doelstellingen zullen worden gerealiseerd door samenwerking met lokale partners, door het gebruik van historisch onderzoeksmateriaal en mondelinge getuigenissen, en door het opzetten van educatieve en promotionele activiteiten om het bewustzijn rond fruitig erfgoed en de betrokkenheid erbij vanuit de gehele gemeenschap (traditionele kwekers en telers, lokale besturen, beheerders, toeristen en recreanten maar ook inwoners) te vergroten.
Ook de maatschappelijke functie van (openbare) hoogstamfruitboomgaarden kan een her-/opwaardering gebruiken. Die maatschappelijke functie strekt zich uit over heel wat domeinen:
- economisch (toerisme, dubbel ruimte- en bodemgebruik: grasland + fruitproductie, behoud bestuivers en nuttige insecten)
- biodiversiteit (lange levensduur, klimaatresistentie, voedselaanbod bestuivers en soortgericht nestgelegenheid)
- erfgoed- en landschappelijke waarde (cultureel erfgoed, typerend gebruik en smaak, restanten in het landschap)
- ecosysteemdiensten (productie, opslag koolstof en waterinfiltratie – zowel door de bomen als door het behoud van graslanden).
Omwille van die redenen willen we met het project inzetten op:
- onderzoeken, bewaren en verspreiden van kennis over oude rassen en het gebruik ervan
- beschermen van oude (veteraan) fruitbomen d.m.v. beheeringrepen
- bewaren van een genenpoel van deze oude rassen voor toekomstige projecten via aanplant van een moederboomgaard waar kwekers entmateriaal kunnen oogsten
- terug beschikbaar maken van deze rassen op de (private) markt via kweekcontracten
- uitbreiden van het rassenaanbod bij bestaande en nieuw aan te planten HFB met het oog op ziekte- en plaagdruk
- uitbreiden van het soortenaanbod om bij bestaande en nieuw aan te planten HFB een zo lang mogelijke bloei te faciliteren
We beogen de optimalisatie van het beheer met oog op een gunstige fruitopbrengst, gezondheid van de bomen en een landschappelijke en ecologische meerwaarde.
Diksmuide, Kortemark, Nieuwpoort, Veurne, Vleteren, Houthulst, Lo-Reninge, Koksijde, De Panne, Koekelare, Alveringem, Ieper, Langemark-Poelkapelle, Heuvelland, Mesen, Poperinge, Zonnebeke
Streekhuis Esenkasteel, Woumenweg 10
8600 Diksmuide
België