Aan de hand van onze bevindingen uit het eerdere project ‘Hier groeit uw brood’ en de bevindingen uit het lopende project ‘Agro-ecologische granen voor brood, bier, biodiversiteit en bodem’ van o.a. Regionaal Landschap Zuid-Hageland staan we klaar om in dit nieuwe project de ketenontwikkeling van akker tot bakker uit te breiden, te optimaliseren en te verduurzamen. Het project omvat 2 luiken:
- Agro-ecologische baktarweteelt versterken via teelttechnische optimalisatie
WP1: Teelttechnische optimalisatie
Actie 1: Optimalisatie van de rassenkeuze
Een geslaagde teelt van baktarwe begint bij een goede rassenkeuze. Om landbouwers te ondersteunen bij het maken van hun rassenkeuze zal PIBO-Campus jaarlijks een rassenproef aanleggen om baktarwerassen te identificeren die zowel hoge opbrengsten als de vereiste bakkwaliteit behalen. Dankzij meerjarige resultaten kunnen landbouwers een weloverwogen keuze maken voor een ras dat stabiel presteert over de verschillende teeltseizoenen in termen van opbrengst en kwaliteit.
Actie 2: Optimalisatie van de bemesting
Stikstofbemesting speelt een grote rol in het behalen van een voldoende hoog eiwitgehalte, dat essentieel is om de vereiste bakkwaliteit te behalen. Het behalen van het gewenste eiwitgehalte is echter een uitdaging. Hiertoe zal er elk jaar een bemestingsproef aangelegd worden door PIBO-Campus. Bij het aanleggen van deze proef zal er verder gebouwd worden op de resultaten van de bemestingsproef binnen ‘Agro-ecologische granen voor brood, bier, biodiversiteit en bodem’.
WP2: Optimalisatie van agro-ecologische teeltmaatregelen
Lokale teelt wordt vaak in één adem genoemd met duurzaamheid. Om tegemoet te komen aan het ecologische aspect begeleidt en adviseert RLHV i.s.m. een coaching en advies verlenende organisatie, deelnemende landbouwers bij het implementeren van de agromilieumaatregelen. Deze agromilieumaatregelen zullen zo veel mogelijk gekozen worden uit ecoregelingen en beheerovereenkomsten, gezien hun subsidiabele karakter. Als innovatief aspect wordt ingezet op de optimalisatie van het bodemhumuscomplex. Aangezien dit complex de motor in de bodem vormt voor een goede bodem- en teeltkwaliteit wordt expertise ingeschakeld van een coaching en advies verlenende organisatie die deze materie eigen is. Er wordt zowel op groepsniveau als op individueel niveau begeleiding aangeboden aan de deelnemende landbouwers.
- Optimalisatie en uitbreiding lokale baktarweketen & communicatiecampagne richting consument
WP3: Graancirkels opzetten via ketenoptimalisatie en -uitbreiding
Binnen ‘Hier groeit uw brood’ werd een kleinschalige lokale baktarweketen opgezet en werd een verkennende studie uitgevoerd om de knelpunten binnen de keten bloot te leggen en na te gaan wat het draagvlak is van lokale baktarweteelt. Hieruit bleek dat de keten nood heeft aan optimalisatie van akker tot bakker. Binnen dit werkpakket worden mogelijkheden onderzocht die de efficiëntie van de keten kunnen verhogen door de werking van de ketenspelers te optimaliseren en in te zetten op een goede communicatie. Verder zal er ook over de grenzen heen gekeken worden om de keten verder uit te breiden en agro-ecologische maatregelen te integreren in de keten.
Actie 1: Optimalisatie aanbod baktarwe
PIBO-Campus zal met de bevindingen uit WP1 aan de slag gaan om geïnteresseerde landbouwers te begeleiden in de teelt van baktarwe. Zo trachten we het verbouwde areaal baktarwe in Haspengouw op te schalen. Cruciaal voor het welslagen van het project is de mogelijkheid voor de landbouwers om zelf een goede prijs te onderhandelen voor hun product. Communicatie tussen de ketenactoren is in deze fase zeer belangrijk voor het stabiliseren en opschalen van de keten.
Actie 2: Optimalisatie logistiek – opslag – triage baktarwe
Landbouwers hebben enkel interesse om deel te nemen aan de lokale baktarweketen indien het voor hen logistiek geen al te grote inspanningen vergt om de geoogste tarwe af te leveren als baktarwe. Binnen dit project onderzoeken we de knelpunten rond logistiek en opslag en bekijken we verschillende pistes om het transport tussen veld, opslagplaats en maalderij zo efficiënt mogelijk te laten verlopen. Om na ongunstige teeltseizoenen enige zekerheid te hebben om alsnog bakwaardige tarwe af te leveren, willen we het mogelijk maken binnen dit project om triagecapaciteit aan te bieden aan de deelnemende partijen.
Actie 3: Optimalisatie maalrendementen
Om het financieel rendement van baktarwe voor de landbouwer te verhogen, is het nodig zoveel mogelijk van de geoogste baktarwe te valoriseren in de keten. Hiertoe zal een optimalisatie van de maalrendementen onderzocht worden door CIAGO, samen met PIBO-Campus. Verder zullen binnen dit luik ook de prijzen van verschillende maalderijen onderzocht worden.
Actie 4: Onderzoek naar neventoepassingen baktarwe
Wanneer ondanks de teelttechnische inspanningen de gewenste kwaliteit voor brood niet wordt behaald, kan er ingezet worden op triage van de tarwe (zie actie 2) om de tarwe alsnog bakwaardig te maken. Een andere optie om de tarwe toch zijn weg te laten vinden tot het voedingscircuit is om de bloem te gebruiken voor neventoepassingen, zoals biscuit, patisserie, enz. die minder hoge kwaliteit vereisen dan brood. De mogelijkheden voor dergelijke toepassingen zullen onderzocht worden door CIAGO.
Actie 5: Optimalisatie broodgamma
Consumenten zijn gevoelig aan kleur en samenstelling van een brood. Uit de eerste verkoopcampagne van het Opa’s brood bleek dat grijs of bruin brood het authentieke karakter van het brood beter weerspiegelt dan het huidige witte ‘Opa’s brood’. Vanuit de consument is er dus vraag naar donkerder brood. Hiertoe zullen de maalmogelijkheden van maalderijen vergeleken worden door CIAGO. Ook een samenwerking met ketenpartners over de grenzen heen wordt onderzocht.
Actie 6: Communicatiecampagne richting consument
Om zoveel mogelijk consumenten te bereiken en te overtuigen een lokaal brood te kopen dat geproduceerd is met aandacht voor agro-ecologie is een communicatiecampagne essentieel. Deze wordt opgedeeld in 2 luiken, namelijk informeren en activeren. Hierbij wordt op een aantal belangrijke momenten gedurende het project gecommuniceerd (vb. zaai, oogst, eerste maling…). Zo kunnen we de doelgroepen meenemen in het hele verhaal en niet enkel als het brood finaal in de winkel ligt. Qua informeren zetten we in op:
- het personeel van de verkooppunten via een korte video 'van akker tot bakker' waarin elke stap van het proces in beeld gebracht wordt en via een belevingsvol infomoment (vb. veldbezoek bij landbouwer).
- de consumenten en de streekbewoners via grote veldborden op goed gelegen locaties (vb. veld langs fietsroutenetwerk) en via de gemeentelijke infokanalen (groot lokaal bereik).
Qua activeren zetten we in op de consumenten en de streekbewoners via proeverijen en promo-actie (vb. spaarkaart).
RLHV trekt voor Haspengouw dit onderdeel in samenwerking met de Haspengouwse gemeentebesturen die een faciliterende rol spelen in deze communicatiecampagne. Ook CIAGO zal het brood promoten in deze communicatiecampagne.
WP4: Projectcoördinatie en -administratie
PIBO-Campus staat als promotor in voor de coördinatie van het project, en is verantwoordelijk voor het indienen van de declaraties. Zij zullen de projectpartners samenbrengen door de organisatie van meerdere stuurgroepen gedurende de looptijd van het project. Zowel voor het eerste als het tweede luik van dit project zal er kennisuitwisseling plaatsvinden tussen alle partners om de opgebouwde kennis uit voorgaande projecten zo goed mogelijk te benutten. Hierbij worden ook partners in Wallonië betrokken, zoals Val Dieu en CultivAé, die ervaring hebben met de opslag en het malen van (agro-ecologisch geteelde) granen. De verworven informatie en ervaringen zullen in beide richtingen uitgewisseld worden.
Haspengouw wordt vaak bestempeld als de graanschuur van België. De overgrote meerderheid van het Haspengouwse graan is echter bestemd voor de voedermarkt, hoewel onze bodems en klimaat in theorie ook geschikt zijn voor de teelt van baktarwe. Het brood dat we vandaag bij de bakker of in de supermarkt terugvinden, wordt bijna uitsluitend gemaakt met baktarwe die van (ver) buiten België ingevoerd wordt. Om onze autonomie te verhogen en het lokale ondernemerschap te steunen stelt dit project tot doel de baktarweteelt in Haspengouw nieuw leven in te blazen om zo een lokale voedselketen rond baktarwe op te zetten, te optimaliseren en te verduurzamen. Daarnaast worden binnen dit project ook samenwerkingen over de grenzen heen onderzocht om regionaal en duurzaam geteeld brood ook verder te verspreiden.
Het ontwikkelen van een lokale keten rond baktarwe is niet nieuw in Haspengouw. Zo lag in het voorjaar en het najaar van 2024 een beperkte oplage van Opa’s Brood bij Vangrootloon in de winkelrekken van Limburgs Haspengouw. Dit brood is het resultaat van het Platteland Plus project ‘Hier groeit uw brood’ (2022-2024). Aan de hand van onze bevindingen (lessons learned) uit dit eerdere project blijkt dat baktarweteelt nieuw leven inblazen in Haspengouw helemaal niet evident is. Toch staan we als projectpartners momenteel klaar om via dit nieuwe project de baktarweketens van akker tot bakker uit te breiden, te optimaliseren en te verduurzamen.
Het teelttechnische aspect van baktarwe verschilt van voedertarwe aangezien deze teelt een aangepaste bemestingsgift vraagt en opvolging van de ziektedruk nog belangrijker is dan bij de gangbare voedertarweteelt. Ook de rassenkeuze is cruciaal om uiteindelijk zowel een goede opbrengst als de gewenste bakkwaliteit te kunnen realiseren. Tot doel wordt gesteld om uiteindelijk een 10-tal rassen te identificeren en verschillende bemestingsschema’s voor te leggen aan landbouwers. Hiertoe wordt jaarlijks een rassen- en bemestingsproef aangelegd. Bedoeling is om de verworven informatie uit deze proeven te laten doorstromen naar de landbouwers en ermee aan de slag te gaan om hen gedurende het hele teeltverloop te ondersteunen.
Om de baktarweteelt te verduurzamen wordt er met dit project ook aandacht besteed aan agro-ecologische teeltmaatregelen. Hierbij zal er enerzijds gebruik gemaakt worden van de bestaande ecoregelingen en beheerovereenkomsten, waarbij het subsidiabele karakter ervan een extra stimulans kan zijn voor de landbouwer. Anderzijds wordt ingezet op meer innovatieve maatregelen zoals het optimaliseren van het bodemhumuscomplex, de basis van een gezonde bodem. In beide gevallen begeleiden de projectpartners de deelnemende landbouwers maximaal.
Naast het versterken van de Haspengouwse agro-ecologische baktarweteelt via teelttechnische optimalisatie, zetten we in op ketenoptimalisatie en -uitbreiding. Hierbij vertrekken we in eerste instantie vanuit de ketens die reeds ontwikkeld werden en trachten we deze efficiënter te maken. Hiertoe wordt aandacht besteed aan optimalisatie van werking van de ketenactoren en de wisselwerking tussen hen. Zo zullen er inspanningen gedaan worden voor verbeteringen op vlak van logistiek. Verder behoort het voorzien van triagecapaciteit en neventoepassingen van de bloem tot één van de doelstellingen, zodat de tarwe niet ‘verloren’ gaat bij mindere bakkwaliteit. Op het niveau van de maalderijen, wordt er getracht de maalrendementen op te krikken, waar de landbouwsector finaal zelf ook wel zal bij varen, wat op termijn een extra stimulans kan zijn om met de teelt van baktarwe aan de slag te gaan. Daarnaast werd uit de campagne van het Opa’s brood duidelijk dat de consument donker brood boven wit brood verkiest. Om aan de wensen van de consument te voldoen, beoogt dit project het aanpassen van de kleur en samenstelling van het brood. Verder zal er ook over de grenzen heen gekeken worden om agro-ecologische baktarweteelt en de uiteindelijke productie van het brood over een breder gebied te verspreiden. Cruciaal bij de ketenoptimalisatie en -uitbreiding is het betrekken van meerdere landbouwers in de keten, zodat het aanbod van baktarwe en van het lokale brood opgeschaald kan worden. Uiteraard worden landbouwers door de projectpartners begeleid in de teelt en afzet van baktarwe.
Om het brood uiteindelijk aan de man te brengen en de keten succesvol te maken, is het essentieel doelgericht te communiceren naar de consument. Door regelmatige updates op sociale media, nieuwsbrieven, korte video’s, infoborden… zal de consument stap voor stap meegenomen worden in het verhaal van het lokaal en duurzaam geteelde brood. Door hen vanaf de teelt van de tarwe kennis te laten maken met het ketenproces, wordt ook de band tussen landbouwer en consument versterkt. Deze communicatiecampagne stelt dus tot doel om de consument te informeren over het lokale en agro-ecologische karakter van het brood en hen te activeren om hiervoor te kiezen.
Tongeren, Kortessem, Herstappe, Hoeselt, Bilzen, Voeren, Borgloon
Universiteitslaan 1
3500 Hasselt
België