Klimaatrobuust Watersturen

Introductie/noodzaak

Landbouwgebieden staan onder toenemende druk door de gevolgen van klimaatverandering. Langdurige droogteperiodes en intense neerslag wisselen elkaar sneller af, wat onder andere leidt tot watertekorten en lokale overstromingen. Om hiermee om te gaan, gaan steeds meer land- en tuinbouwers in de Noorderkempen aan de slag om maatregelen te nemen zoals het plaatsen van regelbare stuwen en het omvormen van klassieke drainage naar peilgestuurde drainage (PGD).
Er werden al stuwen geplaatst in voorgaande projecten (o.a. Drempels tegen droogte), die initiatieven bleken zeer waardevol om draagvlak te creëren in de regio voor waterconserveringsmaatregelen. Het draagvlak is er nu, maar tegelijk kennen stuwen na afloop van projecten niet altijd een duurzame opvolging, werking en beheer. Bovendien werd de plaatsing en het beheer overheen een groter gebied weinig op elkaar afgestemd, terwijl dat de effectiviteit van de maatregelen aanzienlijk versterkt.
Er ontbreekt in vele gevallen een duurzame gebiedsgerichte visie die watermaatregelen onderling verbindt en afstemt op elkaar. Land- en tuinbouwers worden daarnaast ook geconfronteerd met complexe regelgeving zoals de nieuwe grondwatertrein, weten niet altijd de juiste subsidiemogelijkheden te vinden en missen ondersteuning en begeleiding doorheen het proces. Er is geen centraal aanspreekpunt dat hen wegwijs maakt in welke maatregelen ze kunnen nemen, vergunningen, subsidies, technische keuzes of het beheer of herstellen van bestaande maatregelen. Ook ontbreekt momenteel een overzicht van welke maatregelen waar al zijn genomen. Dit maakt het beheer minder efficiënt en verhoogt risico op schade bij terreinwerken.
Er zijn ook heel wat land- en tuinbouwers die, naast het plaatsen van stuwen en peilgestuurde drainage, een stap verder willen gaan door te experimenteren met innovatieve technieken zoals subirrigatie, gedeeltelijke peilsturing, monitoring van de maatregelen of bijvoorbeeld bij willen leren over thema’s zoals het verhogen van het koolstofgehalte in de bodem om de sponswerking te verbeteren of hoe om te gaan met beschermingsstroken en bufferstroken in de bedrijfsvoering ter verbetering van de waterkwaliteit.
Het project Klimaatrobuust watersturen in de Noorderkempen wil op bovenstaande noden en vragen een structureel antwoord bieden voor de gemeenten Wuustwezel, Brecht, Essen en Kalmthout. We zetten hiermee verder in op maatregelen zoals regelbare stuwen, omvorming naar PGD, verkenning van innovatieve technieken en kennisverspreiding over het verbeteren van de sponswerking van de bodem en het verbeteren van de waterkwaliteit door beschermings- of bufferstroken. Het hoofddoel is om een duurzaam in stand gehouden samenwerkingsverband met land- en tuinbouwers, waterloop- en terreinbeheerders en gemeenten rond dit thema te kunnen realiseren.

Projectaanpak

WP1. Gebiedsgerichte samenwerking in werkgebied per gemeente
Om op zoek te gaan naar een methodiek die samenwerking en afstemming op elkaar centraal stelt bij het nemen van maatregelen, gaan we aan de slag met een werkgebied per gemeente en ontwikkelen we een duidelijke visie voor die gebieden samen met land- en tuinbouwers, terrein- en waterloopbeheerders, gemeenten en eventuele andere stakeholders. We zorgen ervoor dat deze methodiek verder uitgerold kan worden over heel het gebied en passen deze aan met opgedane ervaringen.
a) In overleg met gemeenten en land- en tuinbouwers selecteren we per gemeente een werkgebied.
b) We starten bestaande maatregelen en hun staat in kaart te brengen.
c) Op basis hiervan, aangevuld met PGD-kansenkaarten, stuwpotentiekaarten, watersysteemkaarten en hemelwaterplannen, zitten we met verschillende betrokkenen samen (workshop) en werken we een gedragen gebiedsvisie uit. We proberen het watersysteem hierbij zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen en synergiën tussen verschillende stakeholders te bekijken. Koppelingen met industrie of natuurgebieden kunnen hierbij ook bekeken worden.
d) Vervolgens voeren we, waar wenselijk, concrete acties uit op het terrein, inclusief herstellingswerken, waarbij BNVL ondersteuning biedt aan land- en tuinbouwers.
e) Het visieplan met de reeds vergunde en nieuwe stuwen, peilgestuurde drainage wordt digitaal (GIS) in kaart gebracht, zodat deze informatie geïnventariseerd en gebundeld wordt voor gemeentes en uitvoerders van beheerwerken.
Er worden uiteraard geen maatregelen uitgevoerd of in kaart gebracht zonder vrijwillige medewerking van de landbouwers.

WP2. Loketfunctie en administratieve ondersteuning overheen heel het projectgebied
Land- en tuinbouwers over heel het projectgebied (alle deelnemende gemeenten) kunnen binnen het project rekenen op begeleiding en administratieve ondersteuning bij het nemen van maatregelen binnen het thema water zoals omvormen van klassieke drainage naar een peilgestuurd systeem en het herstellen of plaatsen van stuwen in perceelsgrachten.
Dat houdt in dat ze bij het nemen van maatregelen worden begeleid naar bestaande subsidiekanalen (VLIF NPI: stuw: 100%, omvorming PGD: 75% terugvorderbaar) en dat technische verantwoordingsadviezen, vergunningen en/of machtigingen door BNVL worden opgemaakt.
Samen met de gemeenten zoeken we bovendien naar een duurzame oplossing om een vaste basisloketfunctie te organiseren. Deze moet land- en tuinbouwers ondersteunen bij vragen over PGD, stuwen, regelgeving, subsidies, herstellingen en beheer. Zo wordt de samenwerking en ondersteuning hiervan verankerd.

WP3. Monitoring en innovatie
We willen ruimte voorzien om innovatieve technieken en ideeën van landbouwers te verkennen en indien mogelijk uit te testen. Ook monitoring met watersensoren zoals peilbuizen zal deel uitmaken van het project om de effectiviteit van maatregelen na te gaan en te kunnen bijsturen waar nodig.
Concreet spelen volgende ideeën bij landbouwers die we willen verkennen binnen het project:

• Peilgestuurde drainage inzetten voor subirrigatie
• Omvorming van klassieke drainage naar een individueel gestuurd systeem. Dit door elke buis apart om te vormen met een aangepaste techniek.
• Alternatieve stuwtechnieken uittesten door bv. dam met buis en ellenboogpijp.

WP4. Communicatie, infodeling en kennisverspreiding
Er wordt een laagdrempelig communicatieplan opgesteld om land- en tuinbouwers wegwijs te maken in kennis, veranderende wetgeving en subsidiekanalen rond stuwen en PGD.
Naast kennisdeling naar landbouwers toe, zetten we ook in op kennisdeling en afstemming tussen landbouwers onderling. Per werkgebied willen we inzetten op netwerkvorming door bijeenkomsten en het gebruik van een communicatiekanaal (bv. een WhatsApp-groep) om onderlinge afstemming van stuw- en PGD-beheer te organiseren. Landbouwers kunnen elkaar zo verder helpen bij vragen of problemen.
Daarnaast willen we inzetten op uitwisselingen en kennisverspreiding over de werkgebieden en heen door ruimere infomomenten, bijeenkomsten en demo’s te organiseren. De landbouwers die al ervaring hebben met maatregelen kunnen zo hun kennis, ervaring en innovatie uitdragen naar mede land- en tuinbouwers. Zo wordt de verdere uitrol van de technieken ook gestimuleerd.

WP5. Beleidsaanbevelingen
Met onze ervaringen op terrein in een sterk wijzigend wetgevend kader willen we met de bevoegde (advies)instanties (o.a. Agentschap Natuur en Bos) en gemeenten rond tafel zitten. Dat om de bevindingen vanuit de landbouw te bespreken en te bekijken wat de mogelijkheden zijn op vlak van vergunningen en andere verplichtingen zodat er een duidelijk kader is voor zowel aanvrager als gemeente.

WP6. Algemene projectcoördinatie
Boerennatuur Vlaanderen coördineert samen met Boerenbond Projecten de projectuitvoering, het contact met de partners en verdere relevante contacten, organiseert bijeenkomsten met de partners en legt linken tussen relevante lopende zaken en projecten in en buiten de regio zoals onder andere het project Klimaatrobuuster Voedsellandschap NK.