Het klimaat verandert, dat voelen we vandaag de dag al. Nu al ondervinden we meer dan vroeger schade door droogte en wateroverlast. Dit gaat de komende decennia nog toenemen. Het is dus nodig ons daar tegen te wapenen en ons landschap meer klimaatrobuust te maken. Het creëren van een sponslandschap is daar een essentieel onderdeel van: het landschap doet dienst als een spons, die in periodes van veel neerslag water opslaat, dat in droge periodes ter beschikking is. Ons huidig landschap is sterk ingericht op het zo snel mogelijk afvoeren van water: actieve drainage, uitgediepte rechtgetrokken waterlopen, verdwenen kleine landschapselementen, enz. zorgen voor een snelle afvoer van water, wat problemen geeft tijdens hevige regenbuien (wateroverlast), maar ook in lange droge periodes (droogteschade).
In het Living Lab Herk en Mombeek (een Weerbaar Waterlandschap project) hebben we met KULeuven en Sumaqua (hydrologen/modelleurs) en een lokale gebiedscoalitie waterdoelen voor de regio opgemaakt: "welke en hoeveel maatregelen moeten we nemen om onaanvaardbare schade door droogte en wateroverlast nu en in de toekomst te vermijden". Dit resulteerde in een concreet sponsactieplan waarin we de komende 5 jaar in 2 veldlabo's concrete sponsmaatregelen gaan implementeren.
Eén van de conclusies was dat er nood is aan heel veel kleine, verspreide maatregelen, eerder dan enkele grote infrastructuuracties. Doordat een groot deel van onze oppervlakte in landbouwgebruik is, komen we zo ook bij acties op landbouwpercelen. Vaak kunnen deze acties echter ook voordelen voor de landbouwer inhouden: een gezonde, levende bodem draagt bij aan een betere infiltratie van regenwater, maar houdt dit water ook langer vast, waardoor de kans op droogteschade verkleint; stroken met kruiden langsheen percelen remmen afstromend water af, maar herbergen ook plaagbestrijdende insecten; niet-kerende bodembewerking en constante bodembedekking zorgen voor het beter vasthouden van bodemwater; enz.
In het Living Lab project hebben we 1.000.000 € investeringsmiddelen die de komende 5 jaar geïnvesteerd zullen worden in het landschap, bij landbouwers (zie hogervermelde maatregelen), in natuurgebieden (bvb. veenherstel), aan waterlopen (bvb. hermeandering), in de bebouwde delen (bvb. ontharding). Door deze maatregelen te concentreren in de 2 veldlabo's willen we nagaan of we de vooropgestelde waterdoelen kunnen behalen door een hoge concentratie aan sponsmaatregelen.
In Haspengouw staan we dus voor belangrijke landschappelijke uitdagingen. Om deze duurzaam aan te pakken, is er nood aan een gedragen aanpak waarbij iedereen zijn of haar verantwoordelijkheid opneemt. Een krachtig sponslandschap – dat water vasthoudt, vertraagt en zuivert – begint bij bewustwording en betrokkenheid van de lokale gebruikers. We zijn ervan overtuigd dat het creëren van een sponslandschap naast investeringen ook nood heeft aan communicatie en educatie: sponsmaatregelen integreren in een landbouwbedrijfsvoering vraagt een andere manier van werken, nieuwe technieken introduceren, teeltplanning aanpassen, mogelijk zelfs andere teelten overwegen. Onbekend maakt onbemind, dus willen we hierover communiceren, demo's laten zien én het thema sponslandschap introduceren in de opleidingen van jonge landbouwers maar ook in de algemene opleidingen aardrijkskunde in het secundair onderwijs. Dit willen we doen in dit Leader-project.
Hoofddoel van dit project is dan ook helder: het sensibiliseren van landbouwers over hun rol in het Haspengouwse sponslandschap. We willen het sponslandschap responsabiliseren: of anders gezegd, ‘re-spons’ creëren. Om deze bewustwording en re-spons te realiseren, is er nood aan toegankelijke communicatie-tools en een educatief verhaal dat aansluit bij de leefwereld van deze doelgroep. Duidelijke, begrijpbare en visueel aantrekkelijke communicatie - afgestemd op de specifieke context van Haspengouw - is essentieel om dit complexere landschappelijke thema behapbaar te maken. Op deze manier vult dit project een leemte op die niet door het Living Lab kan ingevuld worden, maar volgens ons essentieel is om op lange termijn het thema sponslandschap te kunnen integreren in o.a. landbouwpraktijken. De demo's die ontwikkeld worden binnen de veldlabo's kunnen in de communicatie en educatie gebruikt worden. Hiervoor werken we samen met de projectpartners maar ook met relevante lokale 'water'actoren zoals bv. de Dienst Waterbeheer Provincie Limburg, lokale 'landbouw'actoren zoals bv. VLM bedrijfsplanners (RLHV heeft lopende samenwerkingsovereenkomst met beide administraties die ev. uitgebreid kan worden met dit projectthema). Met dit project willen we dus niet alleen informeren, maar activeren. Door te communiceren en te educeren, verbinden we mensen met het landschap, én met elkaar. Zo bouwen we aan een veerkrachtig, klimaatrobuust en gedragen Haspengouws sponslandschap, met impact op lange termijn.
Dit project heeft als voornaamste doel de bewustwording te verhogen bij lokale doelgroepen over hun cruciale rol binnen het Haspengouwse sponslandschap. In een tijd van toenemende droogte, piekbuien en bodemdegradatie is het van belang dat lokale actoren zich herkennen als medeverantwoordelijken én medeoplossers van deze streekeigen landschappelijke uitdagingen. Daarom willen we een ‘re-spons’ creëren en zo streven naar een hernieuwde, gedeelde verantwoordelijkheid voor de realisatie van sponslandschappen in Haspengouw.
Aanpak
De kern van het project ligt in educatie en activatie van drie sleuteldoelgroepen, elk met hun eigen rol en impact.
- Educatie op maat van de toekomstige generatie landbouwers.
Via een op maat gemaakt educatief traject ‘Haspengouws Sponslandschap’ richten we ons op leerlingen uit het secundair (landbouw)onderwijs. Zij worden op interactieve wijze ondergedompeld in het belang, de werking en het beheer van het sponslandschap in Haspengouw. Via een theorie- en veldpakket met praktijkcases ontdekken zij hoe ze als toekomstige landbouwprofessionals een actieve bijdrage kunnen leveren aan sponslandschappen. - Verdiepingstraject voor (toekomstige) leerkrachten
In een masterclass ‘Sponslandschap’ versterken we de kennis en didactische vaardigheden van leerkrachten en leraren-in-opleiding binnen het secundair (landbouw)onderwijs. Zij worden niet alleen inhoudelijk gevoed over het sponslandschap, maar ook uitgerust om deze complexe materie door te geven aan hun leerlingen. Zo creëren we een duurzame, educatieve kettingreactie in het onderwijslandschap van Haspengouw. - Activeren van landbouwers voor streekgerichte sponsmaatregelen
Door kennisdeling en gedragsverandering te bevorderen, streven we naar tastbare lokale impact en een olievlekwerking over heel Haspengouw. De activering gebeurt via de organisatie van Sponscafés. Deze laagdrempelige ontmoetingsmomenten brengen praktijkkennis, inspirerende voorbeelden en dialoog samen in een informele setting. Aanvullend wordt het thema ‘klimaatbestendige sponslandschappen’ structureel ingebed in het vormingsaanbod voor landbouwers op de PIBO-campus. Zo bereiken we actieve landbouwers met wetenschappelijk onderbouwde inzichten en praktijkgerichte toepassingen, afgestemd op de Haspengouwse context.
Beoogde impact
Dit project wil lokale spelers responsabiliseren en activeren tot echte landschapsverantwoordelijkheid. Door in te zetten op educatie en praktijkgerichte actie, bouwen we aan een robuust klimaatbestendig sponslandschap in Haspengouw met gedragen steun vanuit de landbouwsector en het onderwijs.
We richten ons dus tot volgende doelgroepen:
- Doelstelling 1: jongeren uit het secundair (landbouw)onderwijs
- Doelstelling 2: (toekomstige) leerkrachten uit het secundair (landbouw)onderwijs
- Doelstelling 3: actieve landbouwers (akker-, vee- en fruitteelt)
Indirect bereiken we ook de inwoners van de landbouwdorpen via de communicatie rond bovenstaande doelstellingen.
Kortessem, Tongeren-Borgloon
Universiteitslaan 1
3500 Hasselt
België