- Het landschap als verbinder
Het landschap van de Westhoek wordt gedragen en vormgegeven door heel wat verschillende actoren: land- en tuinbouwers, natuurorganisaties, lokale bewoners, toeristen en recreanten, lokale besturen… met elk hun specifieke belangen en elk hun eigen invulling of waarde van fysieke elementen in de 5 verschillende Westhoeklandschappen:
-West-Vlaamse Heuvels
-Rug van Westrozebeke
-Houtland van de Westhoek
-Polders
-Duinengordel van de Noordzee
Het bepalen van deze landschappen gebeurde in Interreg-projecten TERCO en Partons 2.0: hier werden de landschapseenheden afgebakend, maar werd niet vastgelegd welke kwaliteiten elk landschap heeft en hoe we er mee aan de slag kunnen. De landschapskwaliteiten en -karakter van een regio zijn volgens het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen dé dragers voor toekomstige ontwikkelingen. Het landschap wordt echter door verschillende brillen bekeken: zo kijkt een landbouwer anders naar het landschap dan een natuurbeschermer, een erfgoedspecialist, lokaal politicus…en vice versa. Daarom gaan we binnen elk van deze landschappen aan de slag met de stakeholders (o.a. lokale natuurbeschermers, erfgoedexperten, landbouw(organisaties), lokale besturen, regionale gebiedswerkers, recreatiesector) om hen te laten nadenken over de landschappen van de Westhoek: zo krijgen ze samen een beeld van wat de huidige landschappen en hun kwaliteiten precies zijn, hoe andere stakeholders ook anders kijken naar hetzelfde landschap en welke kwaliteiten zij erin terugvinden.
De bottom-up bepaalde bouwstenen per landschap zullen op sterk visuele en toegankelijke manier worden vormgegeven in brochures die samen met hen worden opgemaakt en zullen worden verdeeld bij inwoners, bezoekers, bestuurders, ondernemers,…Ze vormen de basis voor verdere sensibilisatie en educatie (zie verder).
Tot slot gaan we ook actief in het landschap aan de slag: een pilootproject in de Moeren (Polders) zorgt voor de doorvertaling en realisatie van de vastgelegde kernwaarden in een actieplan. Stad Veurne bekijkt sinds een aantal jaar de mogelijkheid om daar met landschappelijke acties aan de slag te gaan. Samen met lokale bewoners, landbouwers, de stad, natuur- en landbouworganisaties, VLM en andere stakeholders proberen we het landschap vanuit de huidige sterktes en zwaktes (vastgelegd in de stakeholdergroepen en brochures) te versterken door op de verschillende bouwstenen in te zetten (o.a. natuur- en recreatiewaarden, landbouwerfgoedsites). Daarnaast onderzoeken we waar versterkende ingrepen mogelijk zijn (hoe hoeves beter integreren in het landschap met oog voor functionaliteit) en met welke valkuilen (waar gaan inrichting en bodem niet hand in hand) we rekening moeten houden en/of wegwerken. Regionaal Landschap Westhoek (RLW) en Inagro zetten tot slot minstens 3 van die acties effectief om in uitvoering (realisaties op het terrein) a.d.h.v. hun reguliere werking (niet met projectmiddelen). Na afloop van het project maakt RLW dezelfde oefening ook voor de 5 andere landschappen. - Sensibilisatie en vorming
Voor de landschappen West-Vlaamse Heuvels en de Rug van Westrozebeke liggen de in WP 1 uitgewerkte landschapskwaliteiten aan de basis van een cursus landschapslezen. Aangezien voor deze 2 landschappen (Heuvelzone en Ieperboog) reeds jarenlang kennis werd opgebouwd, vormen ze de ideale uitvalsbasis om inwoners het landschap te laten lezen: focus ligt hierbij in eerste instantie op inwoners, die zo actief in verbinding worden gebracht met hun landschap. We organiseren een 5-delige cursus ‘Vensters op het landschap’ (lessen en excursies) waarbij ze op verkenning gaan en actief leren kijken naar hun landschap in de hoop hen zo de verschillende linken tussen cultuurhistorie, landbouw en natuur duidelijk te maken. Een landschap is immers niet zo makkelijk leesbaar: iedereen heeft een eigen manier (of venster) van kijken, iedereen ziet in hetzelfde landschap andere kenmerkende elementen en iedereen hecht er een andere waarde aan. De lokale insteken en info vanuit de brochures vormen mee de basis voor de cursus regiogidsen van Syntra West en de vorming voor gidsen/begeleiders van RLW. Zij zijn immers onze voornaamste ambassadeurs wanneer het gaat om het verspreiden van kennis. We proberen a.d.h.v. gerichte berichtgeving ook landbouwers mee warm te maken voor de cursus. Doel is om begeleide Westhoekexcursies met focus op het lezen van het landschap aan te bieden aan verenigingen (bv. OKRA, fiets- en wandelverenigingen,…).
Daarnaast worden 2 infosessies georganiseerd specifiek voor landschaps- en tuinarchitecten en tuinaannemers uit de streek: zij geven nl. mee vorm aan het landschap op verschillende niveau’s, en staan mee in voor het beheer ervan. Ze zijn dus een belangrijke, maar moeilijker te bereiken doelgroep. We nodigen hen uit via contacten binnen de Vereniging voor Vlaamse tuinaannemers.
Landschapslezen geeft je nieuwe inzichten in het verleden, heden en de toekomst van het landschap.
Ter uitbreiding van de brochures wordt een reizende tentoonstelling uitgewerkt die de landschappen van de Westhoek letterlijk tot bij de mensen brengt. We zoeken hiervoor aanknoping via de gangbare kanalen (bv. steden en gemeenten). We breken weg van de traditionele locaties en kiezen voor een ‘landschapstentoonstelling’: een modulaire opstelling die buiten (middenin het landschap) wordt opgesteld. We koppelen deze met de wandel- en fietsnetwerken van Westtoer en bestaande activiteiten van RLW of zoeken de koppeling met bestaande initiatieven (bv. Wine Trails in het Heuvelland, dag van de landbouw,…).
Landschappen en activiteiten die erop inwerken (zoals wonen, landbouw, industrie en toerisme), maken deel uit van de eindtermen aardrijkskunde. Inagro weet vanuit haar bestaande samenwerking met de VLA (Vereniging Leraren Aardrijkskunde) dat leerkrachten zoekende zijn om de nieuwe eindtermen in te vullen in de les en tijdens excursies, in het bijzonder voor de tweede graad secundair onderwijs.
Waar in de Duinengordel en de West-Vlaamse Heuvelzone wel al educatieve pakketten aanwezig zijn in het kader van de landschappelijke kenmerken (‘veldwerk landschap’), is dat in het Houtland van de Westhoek en de Ijzervallei niet het geval. Daarom wordt voor deze landschappen een pilootproject opgezet rond educatie i.s.m. de VLA en Vives. We zetten de kenmerken van deze landschappen om in een educatief pakket waarmee we mobiele educatie voor scholen beogen. Zo kunnen we hen actief verbinden met het hen omringende landschap. - Landschap beleven en doorkruisen
Het landschapsobservatorium (ontwikkeld binnen Interreg-project Partons 2.0) heeft een nieuwe boost nodig. Het heeft als doel om ervoor te zorgen dat de landschappen van de Westhoek fotografisch gemonitord worden. Waar dit vandaag ongestructureerd kan gebeuren (bezoekers kunnen foto’s van eender welke plaats insturen), willen we inzetten op een meer gestructureerde werkwijze waarbij het monitoringsaspect nog meer naar voor komt. Hiervoor worden op 2 kruisende lijnen doorheen de Westhoek paaltjes geplaatst met een smartphonehouder, zodat bezoekers doorheen het jaar en over de jaren heen telkens een foto van hetzelfde zicht kunnen nemen. De foto’s worden verzameld in het landschapsobservatorium (www.landschapinbeeld.be).
Door de organisatie van een heuse Landschapsdag/-festival brengen we het hele landschapsverhaal naar inwoners en bezoekers via lezingen, workshops en doe-activiteiten in het landschap. Deze projectfinale wordt georganiseerd samen met de verschillende stakeholders: verschillende besturen, organisaties of verenigingen organiseren op één specifieke dag events, activiteiten en workshops rond een bepaald thema. Doel is uiteraard om deze Landschapsdag ook na Leader verder te zetten met ondersteuning van de verschillende partners.
Het landschap van de Westhoek is uniek in haar diversiteit en karakter. De regio is één van de meest uitgesproken plattelandsgebieden van Vlaanderen. In het noorden liggen de Vlaamse duinen die via een duin-polderovergang overgaan naar het weidse, open polderlandschap van de IJzervallei met adembenemende vergezichten. Het zuidelijke landschap glooit zacht. De bosrijke regio was vele keren het slagveld van Europa. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vochten soldaten vier jaar lang veldslagen uit aan het front langs de IJzer en de Ieperboog. De sporen daarvan zijn nu nog tastbaar in het landschap aanwezig.
Die diverse landschappen worden gedragen en mee vormgegeven door heel wat verschillende actoren, die er elk hun eigen accenten, invulling en waarde aan geven. De Westhoek is een uitgesproken landbouwregio met een dense aanwezigheid en vooruitstrevende ondernemers en vormt hiermee de uitgelezen regio om rond die landschapskwaliteiten aan de slag te gaan. Landbouw vertegenwoordigt in de Westhoek 70% van de totale oppervlakte en is zowel belangrijk omwille van het aandeel in ruimtegebruik, als inzake invulling van die open ruimte (economisch, gebruik, vormgeving,…). Daarnaast is de Westhoek ook een gekende toeristisch-recreatieve regio die zijn sterkte vindt in die diversiteit aan landschappen. Samen met de waardevolle natuur die zowel de verspreide bossen, de duingebieden, de heuvelzone als de Ijzervallei te bieden heeft, zorgt dit op vandaag voor fricties en onbegrip tussen de verschillende actoren. Het partnerschap wenst daarom de diverse actoren lokaal bij elkaar en in gesprek te brengen. Zo kunnen de verschillende puzzelstukken samengelegd worden om elkaar te leren kennen, door elkaars bril naar het landschap te kijken en kennis met elkaar te delen. Dit kan een sterke win-win opleveren als het gaat over toekomstige invulling en beleving van ons landschap. We trachten dit enerzijds te bekomen door vanuit stakeholdergroepen de verschillende invalshoeken op het landschap samen te brengen, en anderzijds door de bouwstenen, kwaliteiten en kenmerken van de verschillende landschappen zo wijd mogelijk kenbaar te maken bij inwoners, bezoekers en andere actoren.
Een eerste doelstelling is om voor elk van de vijf grote landschapseenheden in de Westhoek stakeholders te activeren om bij te dragen aan de landschappen van morgen. Ze moeten hiervoor een duidelijk beeld krijgen van wat de huidige landschappen en hun kwaliteiten dan precies zijn en hoe ze op een gedragen manier verder kunnen worden uitgebouwd. We gaan hierbij uit van een sectoroverschrijdende benadering waarbij de verschillende waarden (van natuur over erfgoed en economie tot landbouw) en kwaliteiten eerst worden vastgelegd en van daaruit actief met die bouwstenen aan de slag wordt gegaan. Zo kunnen er samen met de partnerorganisaties acties worden uitgedragen die met aandacht voor de typerende landschapskenmerken de eigenheid van de landschappen doortrekken in toekomstige ontwikkelingen, in lijn met de doelstellingen van Leader Westhoek.
Eens de kwaliteiten van deze landschappen participatief en sectoroverschrijdend bepaald zijn, worden ze actief uitgedragen via verschillende acties en werkvormen. Op deze manier willen we een breed spectrum aan bewoners en stakeholders bereiken en sensibiliseren. Een aantal acties zorgt er ook voor dat de projectresultaten verder kunnen leven (brochures, educatief pakket, landschapsobservatorium) en dat de eerste stenen worden gelegd voor gerichte landschappelijke inkleding en beheer. Hiermee zetten we actief in op de doelstelling van Leader Westhoek om te werken aan educatie en sensibilisatie over de landschappen naar inwoners en bezoekers toe.
De brochures hebben de kwaliteiten van elk landschap als voornaamste uitgangspunt:
- Karakteristiek: wat is specifiek voor elk systeem?
- Interne samenhang: welk landgebruik kent een sterke samenhang met de ondergrond?
- Oriëntatie in de tijd: hoe groeide dit landschap uit tot wat het op vandaag is? Welke relicten zijn nog zichtbaar?
- Robuuste ecologie: welke natuurwaarden kent dit systeem?
- Landbouwsysteem: welk landbouwsysteem is kenmerkend? En hoe uit zich dat op het terrein?
- Toeristische waarden
- Visuele waarden van het landschap
Door deze kennis toegankelijker te maken voor de verschillende doelgroepen kan beter worden geduid waar de landschappen voor staan en kan een sterker bewustzijn worden gecreëerd. Want wie zijn landschap beter begrijpt, zal er ook bewuster mee omgaan.
De in dit project uitgewerkte pakketten vormen de basis om de komende tientallen jaren verder mee aan de slag te gaan.
Diksmuide, Kortemark, Nieuwpoort, Veurne, Vleteren, Houthulst, Lo-Reninge, Koksijde, De Panne, Koekelare, Alveringem, Ieper, Langemark-Poelkapelle, Heuvelland, Mesen, Poperinge, Zonnebeke
Streekhuis Esenkasteel, Woumenweg 10
8600 Diksmuide
België