Water als hefboom voor natuur- en landschapsherstel omgeving Kooldries- Hoofsweer

Het Natuurgebied Kooldries-Hoofsweer en zijn bufferende omgeving is gelegen in het cultuurhistorisch erfgoedlandschap Brechtse Heide. Het bevindt zich op de waterscheidingskam tussen het Benedenschelde- en het Maasbekken, waar bovenstroomse waterinfiltratie een grote meerwaarde is in de aanpak tegen droogte en overstromingen. Het Natura2000-gebied Kooldries, met zijn kleiputten als waardevol habitat voor kamsalamander lijdt aan verdroging. Dit leidt tot de achteruitgang van het populatiesucces van de bedreigde kamsalamander en andere amfibieën. Kooldries is in eigendom en beheer van Natuurpunt en Agentschap Natuur en Bos.

In eerste instantie zal op terrein van Natuurpunt enkele maatregelen uitgevoerd worden om de voeding van de kleiputten te verhogen, namelijk door het gedeeltelijk dempen van drainerende rabatstructuren in het bosgebied. Voor de uitvoering van de werken wordt de agrobeheergroep aangesproken, en ook andere aannemers. Het organisch materiaal dat eerst uit het bos verwijderd moet worden, zou (na een controle) in akkers ingewerkt kunnen worden voor de verbetering van de bodem. Ten tweede wil Natuurpunt het beschikbare habitat voor de kamsalamanders verbeteren in 3 poelen door vergroting en vernatuurlijking van een poel en het plaatsen van een kleilaag op de bodems zodat de waterbeschikbaarheid voor de kamsalamanders verlengt.
Daarnaast wordt als bijkomende doelstelling in dit gebied ingezet op de versterking door beheer en aanleg van een netwerk kleine landschapselementen. Door beide doelstellingen te combineren in het gebied ontstaat er een ecologische en hydrologische buffer rond het habitatrichtlijngebied Kooldries-Hoofsweer vanuit een bottom-up verhaal.

Dit doen we via volgende acties:

1. Gedeeltelijk dempen van de rabatstructuur in bos van Natuurpunt + optimaliseren salamanderpoelen. In het zuidelijke bosbestand van Natuurpunt zullen drainerende rabatten gedeeltelijk gedempt worden in functie van hydrologisch herstel en infiltratie. Met eerste prioriteit worden 2 hoofdrabatten aan weerszijden enkele meters gedempt. Hiervoor moet plaatselijk het organisch materiaal verwijderd worden omdat anders de waterstroom hierdoor blijft stromen. Met 2e prioriteit, afhankelijk van beschikbare grond en budget, worden ook zo veel mogelijk dwarse rabatten gedempt. Graag zetten we met landbouwers een samenwerking op poten om dit organisch materiaal in akkers te verwerken, hiervoor zal een bodemstaal onderzocht worden naar kwaliteit. Voor de samenwerking komt er oproep bij de beheercommissie Brechtse Heide en de Agrobeheergroep. Deze maatregel voedt het freatisch grondwater dat op de ondiepe kleilaag hangt. De landbouwer met het naastgelegen grasperceel dat nu seizoenaal nat is, zal minder last ondervinden van piekbuien aangezien het hemelwater in het bos wordt vastgehouden. De kleiputten van natuurgebied Kooldries-Hoofsweer zullen meer van onderuit gevoed worden door de ondiepe grondwaterstroom richting de putten. Daarnaast worden enkele salamanderpoelen geoptimaliseerd voor kamsalamander. Bij poel 1 is de diepste zone niet voldoende groot waardoor de waterbeschikbaarheid in droge periodes te beperkt is. Deze poel wordt in zijn geheel vergroot, met vergroting van dat diepste deel. Hij wordt 20cm verdiept, waarin een laag gebiedseigen klei wordt gelegd om het water langer vast te houden (samenwerking Wienerberger Westmalle). Poel 2 en 3 worden niet geherprofileerd, maar krijgen ook een kleilaag indien er nog klei en budget beschikbaar is. De grond uit poel 1 wordt gebruikt om de rabatten te dempen. Onder Actie 5 worden enkele kleine landschapselementen gerealiseerd ten zuidwesten van de poelen, tegen versnelde verdamping door wind.
2. Waterbrainstorm natuur en landbouw: op basis van een grondige analyse worden alle kansen/knelpunten voor waterbeheer omgeving Kooldries-Hoofsweer verder in kaart gebracht. Dit zal enerzijds gebeuren door een kaartanalyse maar anderzijds ook door terreinbezoeken met aangelanden. Oplossingsgerichte maatregelen worden voorgesteld en doorsproken op haalbaarheid en realisatie. Zo zijn er al enkele ideeën (zie actie: realisatie bijkomende maatregelen ifv waterbeheer)
3. Realisatie bijkomende maatregelen ifv waterbeheer: op basis van de opgedane kennis en draagvlak bij actie 2, worden nog bijkomende maatregelen op terrein gerealiseerd. Eerste ideeën die bij een brainstorm al naar boven zijn gekomen is venherstel, stuwtjes, akkerranden... (Deze worden in de actie 2 : wateruitwisseling verder onderzocht op uitvoerbaarheid).
4. Landschapswandeling: terreinbezoek aangelanden omgeving Kooldries-Hoofsweer biedt ruimte voor dialoog over het beheer en behoud van kleine landschapselementen en Kempense zandwegen (eventueel te bekijken of dit kan samengaan met de wateruitwisseling). In de zone rond de Kooldries zijn landbouwers en paardeneigenaars de grootste open ruimtegebruikers. Beide gebruiken de zandwegen en onverharde paden met bestaande kleine landschapselementen langs. Daarnaast zijn er nog heel veel bomenrijen van inlandse eik en houtkanten aanwezig op de grens van percelen. Bij 1 eigenaar werd in het verleden al een aanleg van kleine landschapselementen gedaan. Deze locatie kunnen we gebruiken als inspiratiebron voor andere eigenaren tijdens het terreinbezoek.
5. Realisatie aanleg en beheer kleine landschapselementen bij betrokken eigenaars in de buffer rond het natuurgebied vanuit een bottom-up aanpak: 1 eigenaar toonde de afgelopen maanden al interesse voor aanplant en beheer van kleine landschapselementen op zijn eigendom. Uitgangspunt is dat de kleine landschapselementen in een landbouwvoering moeten passen, ook bij de paardenhouders spreken we van een robuuste aanpak.
6. Vorming en onderzoek voor het verduurzamen van het project en realisaties: Thomas More-studenten Milieubeheer onderzochten eerder al biotiek en abiotiek van de kleiputten. Door ze nu terug te betrekken voor staalnames en testen voor en na inrichting kunnen we een eerste monitoring en evaluatie opzetten die nadien door natuurpunt kan overgenomen worden. Afhankelijk van de noden uit het gebied kunnen nog bijkomende vormingen rond water en kleine landschapselementen aangeboden worden.
7. Evaluatie van het project met de beheercommissie Brechtse Heide: De beheercommissie Brechtse Heide is een partnerschap van eigenaars, gebruikers en beheerders binnen het beschermd landschap Brechtse Heide. De Brechtse heide is gelegen op grondgebied van Brecht, Zoersel, Schilde en Malle. Het gebied heeft een oppervlakte van ongeveer 1700 ha en is een heide-ontginningsgebied met centraal de Abdij Onze Lieve Vrouw van Nazareth. Hier is een vlak en open landbouwgebied met vennen dat wordt omringd door bossen en natuurreservaten als Kooldries-Hoofsweer en Marbeleven. Het is 1 van de laatste heidegebieden die in 1947 werd ontgonnen voor landbouw. Door de gevarieerde geschiedenis en de diverse activiteiten is er een landschap ontstaan van verschillende biotopen.
   De beheercommissie komt minimaal 1x per jaar samen om lopende projecten en werken met elkaar te delen, knelpunten en kansen op tafel te leggen. Ook dit project kwam bottom-up naar boven op de beheercommissie van 30/11/2023 (zie verslag in bijlage). Samen willen we dit project evalueren en bekijken of hier een kiem gelegd is om in een volgende fase verder met de Brechtse Heide aan de slag te gaan. Verderbouwend op dit project zal er gezocht worden naar een samenwerking tussen de beheerscommisie, betrokken partijen, gemeente en RLDV om het beheer van de Brechtse Heide op lange termijn verder te zetten.